Meðaltalið borgar ekki húsaleiguna

Finnbjörn A. Hermannsson, forseti Alþýðusambands Íslands (ASÍ), gerir að umfjöllunarefni stöðu launafólks í nýjum pistli, þar sem hann bendir á að meðaltöl um aukinn kaupmátt gefi ekki endilega rétta mynd af kjörum þeirra sem minnst hafa á milli handanna.

Hann segir að þótt laun hafi hækkað og meðaltöl sýni aukinn kaupmátt hafi kjarabæturnar ekki skilað sér jafnt til allra. Finnbjörn bendir á þá staðreynd að tæpur þriðjungur félagsfólks ASÍ og BSRB nái ekki endum saman og að innflytjendur og einstæðir foreldrar standi sérstaklega höllum fæti. Þeir sem verst standa séu jafnframt oftar á leigumarkaði og verji stærri hluta launa sinna í húsnæði, mat og samgöngur.

Finnbjörn minnir á að kjarasamningarnir frá 2024 hafi verið gerðir með það að markmiði að skapa skilyrði fyrir lægri verðbólgu og vexti. Launafólk hafi gengið til hóflegra langtímasamninga til að leggja sitt af mörkunum við að ná niður vöxtum og verðbólgu. 

Síðan hafi laun hins vegar þróast með ólíkum hætti. Á meðan stórir hópar hafi í meginatriðum búið við samningsbundnar hækkanir hafi orðið launaskrið hjá öðrum hópum á vinnumarkaðnum. Það hafi haft áhrif á meðaltöl um launaþróun og kaupmátt án þess að þær hækkanir skili sér til þeirra sem eru á taxtalaunum.

Leigjandinn fær tvöfalt verðbólguhögg

Finnbjörn vekur sérstaka athygli á stöðu leigjenda. Sá hópur kannast almennt ekki við þann kaupmáttarauka sem meðaltölin sýni. Húsaleigan taki stóran hluta ráðstöfunartekna margra leigjenda og skilur því lítið eftir til annarra nauðsynja.

Þá bætist þar við verðtrygging leigusamninga ofan á. Verðbólgan hækkar fyrst mat, þjónustu, rafmagn og aðrar nauðsynjar. Svo í krafti vísitölutengingar hækkar húsaleigan líka. Með þeim hætti fær leigjandinn verðbólguna fyrst í matarkörfuna og síðan aftur inn um útidyrnar í formi hærri leigu.

Að hans mati hefur húsnæðiskerfið brugðist þessu fólki. Það kerfi tryggði verkafólki og tekjulágum heimilum húsnæði var lagt niður og í auknum mæli treyst á hinn almenna markað til að leysa húsnæðisþörf almennings. Það hafi verið pólitísk ákvörðun og niðurstaðan liggi fyrir: of fáar íbúðir eru á viðráðanlegu verði og allt of margir fastir á dýrum leigumarkaði. Almenna íbúðakerfið hafi sannað gildi sitt en það sé einfaldlega of smátt í sniðum. Það þurfi að auka stofnframlög, tryggja lóðir og byggja meira af óhagnaðardrifnu húsnæði.

Finnbjörn segist eiga erfitt með þá sjálfánægju sem stundum einkenni umræðuna um lífskjör á Íslandi. Verkalýðshreyfingin hljóti að horfa til þeirra sem minnst svigrúm hafa þegar harðnar í dalnum. Það fólk þurfi ekki fyrirlestur um meðaltal kaupmáttar – það þurfi að geta lifað af laununum sínum. Það sé mælikvarðinn sem skipti mestu máli.